Wojewódzki konserwator zabytków: zgłoszenie zamiast pozwolenia. Co zmieniło się 3 czerwca 2026 r.
Od 3 czerwca 2026 r. część działań przy zabytkach wymaga tylko zgłoszenia, a konserwator ma 60 dni na sprzeciw. Co się zmieniło, a co nadal wymaga pozwolenia.
18 listopada 2026 · stan prawny na 18 listopada 2026 · Właściciele, projektanci, wykonawcy
Od 3 czerwca 2026 r. obowiązuje nowelizacja ustawy o ochronie zabytków, która dla kilku rodzajów działań zastąpiła pozwolenie wojewódzkiego konserwatora zabytków zgłoszeniem. Konserwator ma 60 dni na sprzeciw. Jeśli go nie wniesie, można zaczynać. To realne uproszczenie, ale ma granice, a pomylenie zgłoszenia z pozwoleniem nadal kończy się wstrzymaniem prac.
Skąd ta data
Nowelizację uchwalono 9 października 2025 r. i ogłoszono w Dzienniku Ustaw 2 grudnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1673). Ustawa weszła w życie po upływie 6 miesięcy od ogłoszenia, czyli 3 czerwca 2026 r. Wyjątkiem jest art. 4 nowelizacji (zmiana innej ustawy z 2023 r.), który zacznie obowiązywać 1 stycznia 2027 r.
Co wymaga teraz tylko zgłoszenia
Nowy art. 36aa ust. 1 ustawy o ochronie zabytków wymienia pięć sytuacji:
- Roboty budowlane w otoczeniu zabytku (otoczenie to teren wyznaczony w decyzji o wpisie do rejestru, a nie po prostu sąsiedztwo).
- Trwałe przeniesienie zabytku ruchomego wpisanego do rejestru z naruszeniem ustalonego tradycją wystroju wnętrza.
- Zmiana przeznaczenia zabytku wpisanego do rejestru albo sposobu korzystania z niego.
- Umieszczenie na zabytku wpisanym do rejestru urządzeń technicznych, tablic i urządzeń reklamowych oraz napisów.
- Inne działania, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru.
Wszystkie te sytuacje do 2 czerwca 2026 r. wymagały pozwolenia (dawny art. 36 ust. 1 pkt 2, 7 i 9–11, które nowelizacja uchyliła).
Co nadal wymaga pozwolenia
Najważniejsze dla właścicieli: prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy samym zabytku wpisanym do rejestru nadal wymagają pozwolenia konserwatora (art. 36 ust. 1 pkt 1). Pozwolenia wymagają też m.in. badania konserwatorskie, architektoniczne i archeologiczne, przemieszczenie i podział zabytku nieruchomego.
Ustawa zamyka furtkę: jeśli ktoś zgłosi działanie, które wymaga pozwolenia, konserwator musi wnieść sprzeciw (art. 36aa ust. 8 pkt 1).
Remont elewacji, wymiana stolarki czy przebudowa wnętrz w domu wpisanym do rejestru to nadal pozwolenie. Zgłoszenie dotyczy przede wszystkim otoczenia, zmiany sposobu użytkowania, urządzeń i „innych działań”.
Jak działa zgłoszenie
| Element | Co mówi ustawa (art. 36aa) |
|---|---|
| Kto zgłasza | Osoba lub jednostka z tytułem prawnym do zabytku (własność, użytkowanie wieczyste, umowa itd.) |
| Termin na sprzeciw | 60 dni od doręczenia zgłoszenia; sprzeciw ma formę decyzji |
| Kiedy można zacząć | Gdy w tym terminie nie wniesiono sprzeciwu, albo wcześniej, jeśli konserwator z urzędu wyda zaświadczenie o braku podstaw do sprzeciwu |
| Braki w zgłoszeniu | Konserwator wzywa postanowieniem do uzupełnienia; bieg 60 dni się przerywa i liczy od nowa |
| Ważność | Jeśli działań nie rozpoczęto w ciągu 2 lat od terminu podanego w zgłoszeniu, trzeba zgłosić ponownie |
| Zamiast zgłoszenia | Można od razu wystąpić o pozwolenie (ust. 13) |
| Potwierdzenie | Na wniosek konserwator wydaje zaświadczenie o niewniesieniu sprzeciwu (ust. 11) |
Konserwator wnosi sprzeciw m.in. wtedy, gdy działania już rozpoczęto lub wykonano, gdy roboty naruszają ustalenia ochrony w planie miejscowym lub decyzji o warunkach zabudowy, oraz gdy działania spowodowałyby uszczerbek dla wartości zabytku, jego uszkodzenie lub niewłaściwe korzystanie z niego. W sprzeciwie może też nałożyć obowiązek uzyskania pozwolenia.
Zgłoszenie do konserwatora to nie zgłoszenie w starostwie
Zgłoszenie u konserwatora nie zwalnia z pozwolenia na budowę ani ze zgłoszenia robót według Prawa budowlanego (art. 36aa ust. 15). Prawo budowlane w art. 39 ust. 1 wymaga, żeby pozwolenie konserwatora albo skuteczne zgłoszenie (bez sprzeciwu) było uzyskane przed decyzją o pozwoleniu na budowę albo przed zgłoszeniem robót w starostwie. Kolejność ma więc znaczenie dla harmonogramu.
Ile czasu zaplanować
W praktyce warto zakładać 60 dni plus czas na ewentualne uzupełnienia. Przy pracach, które i tak wymagają pozwolenia na budowę, procedura konserwatorska powinna ruszyć jako pierwsza. Dokumenty dołączane do zgłoszenia określa rozporządzenie ministra kultury wydawane na podstawie art. 37 ust. 1 ustawy. Przed złożeniem sprawdź aktualny formularz w swoim wojewódzkim urzędzie ochrony zabytków.
Co grozi za działanie bez zgłoszenia
Konserwator wydaje decyzję o wstrzymaniu działań prowadzonych bez zgłoszenia, mimo sprzeciwu albo niezgodnie ze zgłoszeniem (art. 43 ust. 1a). Za prace konserwatorskie, restauratorskie, roboty budowlane i badania przy zabytku z rejestru prowadzone bez wymaganego pozwolenia albo niezgodnie z nim ustawa przewiduje karę pieniężną od 500 zł do 500 000 zł (art. 107d).
- Przed zleceniem projektu ustal formę ochrony: rejestr, otoczenie zabytku, gminna ewidencja, ochrona w planie miejscowym. Od tego zależy, czy ścieżką jest pozwolenie, zgłoszenie, czy uzgodnienie w postępowaniu budowlanym.
- W harmonogramie licz 60 dni od doręczenia zgłoszenia, a nie od wysłania.
- Rozpoczęcie działań przed upływem terminu jest podstawą sprzeciwu (art. 36aa ust. 8 pkt 2).
- Zachowaj dowód doręczenia i wystąp o zaświadczenie o niewniesieniu sprzeciwu. Przy robotach na obszarze wpisanym do rejestru Prawo budowlane wymaga dołączenia pozwolenia konserwatora albo takiego zaświadczenia do wniosku o pozwolenie na budowę lub do zgłoszenia (art. 29 ust. 7 Prawa budowlanego).
W skrócie
- Od 3 czerwca 2026 r. pięć rodzajów działań przy zabytkach wymaga zgłoszenia zamiast pozwolenia.
- Roboty budowlane i prace konserwatorskie przy zabytku wpisanym do rejestru nadal wymagają pozwolenia.
- Konserwator ma 60 dni na sprzeciw. Bez sprzeciwu można zaczynać.
- Zgłoszenie u konserwatora nie zastępuje pozwolenia na budowę ani zgłoszenia w starostwie.
Źródła
- Ustawa z dnia 9 października 2025 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1673) — Dziennik Ustaw RP (ELI)
- Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami — tekst ujednolicony z uwzględnieniem Dz.U. 2025 poz. 1673 — ISAP, Kancelaria Sejmu
- Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz.U. 2026 poz. 524, t.j.), art. 39 — ISAP, Kancelaria Sejmu
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje projektu, ekspertyzy ani porady prawnej dla konkretnego budynku.
Masz konkretny budynek i pytanie? Napisz kilka zdań: gdzie jest dom, co chcesz zrobić, na jakim etapie jest sprawa.
[email protected]